Opinie Scenario’s naast gewis-kunde

  • Pim van Diepen
  • 01 mei 2017

Snelle veranderingen veroorzaken veel onzekerheid en complexiteit. Plannen maken voor de lange termijn is dan lastig, met name voor institutionele beleggers zoals pensioenfondsen. Scenariodenken maakt de strategie weerbaar voor een onzekere toekomst, schrijft Pim van Diepen.


Shell was een van de pioniers op het gebied van scenariodenken. Foto HH

De onvoorspelbaarheid van onze complexe samenleving zorgt ervoor dat varen op één kompas in deze tijd te weinig is. De statistische modellen bieden weliswaar in onzekere tijden houvast aan de pensioensector, maar het is de vraag in hoeverre deze modellen slechts schijnzekerheid bieden. De veronderstelde voorspelbaarheid ervan is groter dan gerechtvaardigd is op basis van de praktijk. Het gebruik van wiskunde geeft onterecht een gevoel van waarheid, de kunst van het gewisse.

Consensus lange termijn

Doorgaans vinden mensen comfort in de statistieken en dat is begrijpelijk. De financiële sector hanteert modellen die meetbaarheid bieden en waarin maand op maand de getallen terugkomen. Maar eigenlijk moeten we onderkennen dat we niet zoveel weten over de kansen en risico’s in financiële markten. We kijken met stochastische scenariosets vooral terug naar historische data. Die hebben nauwelijks voorspellende kracht meer, nu het tempo van veranderingen en de onzekerheid groter zijn dan ooit.

Aanvulling op risicomanagement

Scenariodenken is dan een waardevolle en essentiële aanvulling op het traditionele risicomanagement in de pensioensector. Het bedenken en doorleven van uiteenlopende toekomstige wereldbeelden helpt om de signalen om ons heen te zien en te herkennen. Dat dwingt ons om een inschatting te maken wat onzekerheid teweeg zou kunnen brengen. Het zijn uitdrukkelijk geen toekomstvoorspellingen, maar virtuele werelden waar we in terecht kunnen komen. Door vandaag te anticiperen op de consequenties hiervan maak je je strategie robuust en adaptief.

Drivers of change Pim van Diepen

Het fundament onder het creëren van wereldbeelden zijn zogenoemde drivers of change. Dat zijn de onderliggende factoren en patronen die veranderingen veroorzaken. Drie type drivers of change zijn essentieel bij het creëren van wereldbeelden. Ten eerste zijn er geleidelijke, trendmatige veranderingen zoals vergrijzing. Dergelijke trends zijn redelijk goed in te schatten. Ten tweede zijn er non-lineaire of exponentiële trends die je kunnen verrassen, zoals een enorme technologische doorbraak. Tot slot kijken we naar events. Dat zijn gebeurtenissen zoals verkiezingen of terroristische aanslagen die plotseling zorgen voor veel volatiliteit of soms ook voor een structurele verandering.

Signalen en patronen herkennen

Combineren van al deze ingrediënten leidt tot het creëren van toekomstige wereldbeelden. Het grote voordeel van visualiseren is het door de tijd beter herkennen van de signalen op een pad naar een scenario. Op dat pad veranderen de financiële markten ook mee. Economische groei, inflatie, rente en andere economische parameters wijzigen. Het is de bedoeling om drie of vier sterk uiteenlopende toekomstige wereldbeelden te creëren. Als die toekomstbeelden eenmaal zijn opgesteld met een verhaallijn, visualisatie en financieel-economische analyse dan ga je in de loop der tijd de signalen en patronen herkennen van een bepaald wereldbeeld dat zich mogelijk aan het realiseren is. Omdat je dit herkent, word je je er ook meer bewust van en kun je een strategie onderhouden en bijsturen.

Positief wereldbeeld

In geval van een positief wereldbeeld beleg je doorgaans meer in productiviteitsgroei, bijvoorbeeld via robotica, automatisering, medische technologie of in opkomende markten. In een nieuwe en schone wereld op basis van het klimaatakkoord steek je geld in schone energie en technologie terwijl je je terugtrekt uit meer klassieke sectoren zoals olie, financials en wellicht tabak. Je dekt renterisico dan af ten gunste van meer aandelenrisico en je gaat het inflatierisico beter beheersen.

Negatief wereldbeeld

Ontwikkelt zich echter een negatief wereldbeeld, dan ga je voor veiligheid en behoud van vermogen. Je verlaat dan bijvoorbeeld de grote marktkapitalisatie-gewogen aandelen en obligaties en bent waakzaam voor passief beleggen door blindelings een index te volgen. Afhankelijk van het wereldbeeld beleg je misschien wel meer in defensie, infrastructuur, de veiligste AAA-staatsobligaties of aandelenprotectie. Komen we daarentegen in een doormodderscenario met structureel lage groei, dan word je creatief en zoek je waar interessante risicopremies zijn te verdienen. Uitgangspunt is dat de beleggingsstrategie weerbaar blijft en acceptabel presteert onder alle toekomstige wereldbeelden. 

Scenariostudie Shell

Een uit 1992 daterende scenariostudie van Shell beschrijft prachtig wat er nu in 2017 feitelijk gebeurt. Deze studie beschrijft twee scenario’s, New Frontiers en Barricades, waarvan de laatste zich voltrekt in de vorm van minder globalisering, protectionisme en het opwerpen van handelsbarrières. Een recentere studie van de oliemaatschappij uit 2013 schetst scenario’s met de codenamen Mountains en Oceans. In het eerste scenario is schonere verbranding van aardgas wereldwijd de belangrijkste energiebron tegen 2030 en is op korte termijn actie nodig om de CO2-uitstoot te beperken. In het andere is zonne-energie de belangrijkste bron tegen 2070 en is er minder snel actie vereist tegen klimaatverandering.

Toegevoegde waarde

Voor de pensioenwereld is scenariodenken betrekkelijk nieuw, maar kan het veel toegevoegde waarde bieden. Shell en ook bedrijven in andere sectoren zetten het al geruime tijd succesvol in. Pensioenfondsen kunnen hier veel van leren met als ultiem doel het creëren van een robuustere beleggingsstrategie.

Pim van Diepen werkt bij Cardano.

© Sat Jun 24 08:47:17 CEST 2017 Pensioen Pro. Alle rechten voorbehouden.